Kim jest ławnik, czyli sędzia społeczny?
Ławnik to przedstawiciel społeczeństwa wydający wyroki razem z sędzią. Zasiada na sali sądowej za stołem sędziowskim, może zadawać pytania świadkom, a w trakcie narady w sprawie wyroku dysponuje takim samym głosem jak sędzia zawodowy. Orzekają oni w poważniejszych sprawach karnych, w niektórych sprawach rodzinnych (np. rozwodowych) i w sprawach z zakresu prawa pracy. Nie trzeba więc być prawnikiem, by sprawować ten urząd, ponieważ z ławnikami orzeka przynajmniej jeden sędzia zawodowy i to on przewodniczy rozprawie i dba o zgodność jej przebiegu z procedurami.
Dlaczego warto się zgłosić?
Sądy decydują o ludzkich sprawach mając niejednokrotnie większy wpływ na życie jednostek niż np. politycy. Od jednej decyzji sądu może zależeć, czy ktoś spędzi część życia w więzieniu, czy będzie mógł na równych prawach opiekować się swoimi dziećmi po rozwodzie, czy powinien zostać przywrócony do pracy, z której został zwolniony po próbie założenia związku zawodowego. W rozpoznawaniu takich spraw powinny brać udział osoby reprezentujące różne grupy zawodowe i społeczne. Ma to służyć uwzględnieniu w wyroku doświadczenia życiowego nie tylko sędziów-prawników, ale także innych przedstawicieli lokalnej społeczności. Ma też gwarantować, że wyrok będzie nie tylko zgodny z prawem, ale także sprawiedliwy społecznie.
Ławnicy przez samą swoją obecność wywierają pozytywny wpływ na to co dzieje się na sali rozpraw. Sprawują społeczną kontrolę nad przebiegiem procesów i chronią sędziów przed negatywnymi konsekwencjami zawodowej rutyny. Sędziowie zawodowi doceniają pomoc ławników, zwłaszcza gdy widzą, że ich doświadczenie życiowe lub zawodowe, albo nie-prawnicze wykształcenie pomaga rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę. Cenią także możliwość przedyskutowania wyroku w trakcie narady oraz fakt, że decyzji nie podejmują w pojedynkę, ale dzielą odpowiedzialność za wyrok z ławnikami.
Kto może zostać ławnikiem?
Sędzią społecznym może zostać każdy kto ma ukończone 30 lat, ale nie przekroczył 70 lat, jest obywatelem polskim, ma co najmniej średnie wykształcenie, korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, ma dobre zdrowie oraz czystą kartotekę karną. W przypadku ławników zgłaszanych do sądów pracy ustawa wymaga znajomości spraw pracowniczych. Trzeba także być gotowym do orzekania w dni wskazane przez prezesa sądu – ale nie częściej niż 12 dni w roku.
A kto nie może?
Z kandydowania wykluczone są osoby pracujące w sądach, w prokuraturze i adwokaturze (także aplikanci) zatrudnione w Policji, związane ze ściganiem przestępstw, duchowni, żołnierze w czynnej służbie zawodowej, funkcjonariusze służby więziennej oraz radni.
Kto nie powinien?
Z badań wynika, że do pełnienia roli ławnika zgłasza się niestety wiele osób, które nie rozumie funkcji tego urzędu. Pozostają w sądzie bierne: nie zadają pytań, nie dyskutują z sędziami podczas wydawania wyroku, pozostawiając cały proces i wyrok na barkach sędziów zawodowych. Zdarzają się przypadki zupełnej nieświadomości swoich praw – ławnicy, którzy orzekają, nie wiedząc, że mają prawo głosu na sali sądowej i podczas narady; przypadki lekceważenia powagi tego urzędu – np. spóźnianie się na rozprawy, czy przychodzenie w sandałach i krótkich spodenkach. Rażące jest także traktowanie tej funkcji jako sposobu na dorobienie sobie do renty lub emerytury, czy podniesienia prestiżu w kręgach towarzyskich, czemu towarzyszy często pasywna postawa w sądzie. Tymczasem sędzia społeczny to praca w służbie społeczeństwa, w jego imieniu i interesie. Nie powinna być pełniona dla własnych korzyści.
Dlatego bardzo ważne, aby do roli ławnika zgłaszały się i były zgłaszane przez organizacje społeczne osoby obiektywne, odpowiedzialne i potrafiące podejmować decyzje; nieobawiające się wyrazić swoje zdanie i zagłosować w sprawie wyroku odmiennie od innego sędziego – społecznego czy zawodowego. W sądach potrzebni są ławnicy znający swoją społeczność lokalną i mający jej do zaoferowania nie tylko swój czas, ale także mądrość życiową i wiedzę. Jeśli znamy osoby, które spełniają te kryteria, powinniśmy zachęcać je do ubiegania się teraz o urząd ławnika. Taka możliwość zdarza się tylko raz na cztery lata.
Jak zostać ławnikiem?
Dokumenty należy złożyć do 30 czerwca 2015 roku, w odpowiedniej radzie gminy lub radzie miasta. Odpowiedniej to znaczy w tej, na której terenie mieszkamy albo pracujemy. Rada spośród zgłoszonych kandydatów wybierze w tajnym głosowaniu ławników na nową kadencję. Kandydaturę możemy zgłosić sami – wówczas musimy zebrać przynajmniej 50 podpisów mieszkańców gminy – lub może nas zgłosić organizacja społeczna (fundacja lub stowarzyszenie). Listę potrzebnych dokumentów oraz więcej informacji nt. pełnienia funkcji ławnika można znaleźć na stronie Fundacji Court Watch Polska pod zakładką: www.courtwatch.pl/zostan-lawnikiem
 

dr Adriana Bartnik, Bartosz Pilitowski